O‘ZBEKISTONDA SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA SAVDO HAJMI VA ISTE’MOLCHILAR TALABINI PROGNOZLASH

Abstract

Mazkur maqolada O‘zbekistonda savdo hajmi va iste’molchilar talabini sun’iy intellekt texnologiyalari asosida prognozlashning nazariy, metodologik va amaliy jihatlari tadqiq etiladi. Savdo korxonalarida talabning mavsumiyligi, narxlarning o‘zgarishi, aksiyalar, bayramlar, hududiy xususiyatlar, iste’molchilar xulq-atvori va raqamli savdo kanallarining rivojlanishi prognozlash jarayonini murakkablashtiradi. An’anaviy statistik usullar ayrim holatlarda samarali natija bersa-da, katta hajmdagi ko‘p omilli ma’lumotlar va murakkab nochiziqli bog‘liqliklarni tahlil qilishda mashinaviy o‘qitish algoritmlaridan foydalanish imkoniyatlari kengaymoqda. Tadqiqotda O‘zbekiston Milliy statistika qo‘mitasining elektron tijorat va chakana savdo bo‘yicha ochiq ma’lumotlari tavsifiy-statistik tahlil qilindi, prognozlash usullarini qiyoslash uchun metodologik yondashuv ishlab chiqildi hamda savdo korxonalarida sun’iy intellektni joriy etishning bosqichlari belgilandi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekistonda elektron tijorat savdo hajmi 2024-yildagi 15,2 trillion so‘mdan 2025-yilda 31,6 trillion so‘mga yetgan. Ushbu dinamika raqamli savdo ma’lumotlarini tahlil qilish va prognozlash tizimlarini rivojlantirish dolzarbligini ko‘rsatadi, biroq o‘z-o‘zidan sun’iy intellekt modelining samaradorligini isbotlamaydi. Maqolada ARIMA, gradient boosting, tasodifiy o‘rmon, rekurrent neyron tarmoqlar va gibrid modellarni qo‘llash imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Prognoz sifatini baholash uchun MAE, RMSE, WAPE va boshqa ko‘rsatkichlardan foydalanish taklif etiladi. Shuningdek, ma’lumotlar sifati, algoritmik xatoliklar, shaxsga doir ma’lumotlarni himoya qilish va model natijalarini inson nazorati ostida qo‘llash masalalari yoritiladi. Tadqiqot natijalari O‘zbekiston savdo korxonalarida ma’lumotlarga asoslangan boshqaruvni rivojlantirish va talab prognozlarining amaliy ahamiyatini oshirishga qaratilgan.